Mitauro ye chiTuruki

Mitauro ye chiTuruki imhuri ye mitauro makumitatu-(ma)shanu (35)[1] yaka gwarwa, inotaurwa ne Vaturuki we Yurezhiya kubva ku Mabvazuva eYuropu uye Chamhembe cheYuropu kuPakati peEzhiya, Maodzanyemba eEzhiya (Sibheriya), uye Madokero eEzhiya. Mitauro ye chiTuruki yakatanga kunzvimbo dzeMabvadzuva eEzhiya kubva ku Mongoriya ne Maodzanyemba-e-madokero eChayina, kuchiProto-Turuki chinofungidzirwa kuti chaituarwa, kubva kwavaka tandamudzwa kusvika kuPakati pe Ezhiya kusvika kure kuMadokero pamillennium rekutanga. Mitauro iyi inopangurwa zvichienderana ne yendero (continuum) re mutauronyina.[2]

MamembaEdit

Tafura inoteera yakagadzirwa zvichienderana ne scheme ye hupango hwakapuwa na Lars Johanson

Proto-Turkic Common Turkic Southwestern Common Turkic (Oghuz)
  • Salar
West Oghuz
  • Old Anatolian Turkish (extinct)
  • Ottoman Turkish (extinct)
  • Pecheneg (extinct)
  • Turkish
  • Gagauz
  • Azerbaijani
East Oghuz
South Oghuz
  • Qashqai
  • Chaharmahali Turkic
  • Afshar language
  • Sonqori dialect
(Arghu)
  • Khalaj
Northwestern Common Turkic (Kipchak)
  • Kipchak (extinct)
West Kipchak
  • Kumyk
  • Karachay-Balkar
  • Crimean Tatar
  • Urum
  • Krymchak
  • Karaim
  • Cuman (extinct)
North Kipchak (Volga–Ural Turkic)
  • Tatar
  • Bashkir
  • Old Tatar language (extinct)
South Kipchak (Aralo-Caspian)
  • Kazakh
  • Karakalpak
  • Nogay
Eastern Kipchak (Kyrgyz–Kipchak)
  • Kyrgyz
  • Fergana Kipchak (Kipchak Uzbek) (extinct)
Southeastern Common Turkic (Karluk) West Karluk
  • Uzbek
East Karluk
  • Uyghur
  • Ili Turki
  • Chagatai (extinct)
  • Khorezmian (extinct)
  • Karakhanid (extinct)
Northeastern Common Turkic (Siberian) North Siberian
  • Sakha (Yakut)
  • Dolgan
South Siberian Sayan Turkic
  • Tuvan
  • Tofa
  • Soyot (extinct, partly revitalized)
  • Dukhan
  • Tuhan
Altai and Yenisei Turkic
  • Chulym
  • Fuyu Kyrgyz
  • Khakas
  • Kumandin
  • Northern Altai
    • Chelkan
    • Tuba
  • Shor
  • Southern Altai
    • Telengit
  • Teleut
  • Western Yugur (Western Uyghur, Yellow Uyghur)
  • Fuyu Kyrgyz
  • Aini
  • Orkhon Turkic (extinct)
  • Old Uyghur (extinct)
Oghur
  • Chuvash
  • Khazar (extinct)
  • Bulgar (extinct)

Kuenzanisa mashokoEdit

The following is a brief comparison of cognates among the basic vocabulary across the Turkic language family (about 60 words).

Empty cells do not necessarily imply that a particular language is lacking a word to describe the concept, but rather that the word for the concept in that language may be formed from another stem and is not cognate with the other words in the row or that a loanword is used in its place.

Also, there may be shifts in the meaning from one language to another, and so the "Common meaning" given is only approximate. In some cases, the form given is found only in some dialects of the language, or a loanword is much more common (e.g. in Turkish, the preferred word for "fire" is the Persian-derived ateş, whereas the native od is dead). Forms are given in native Latin orthographies unless otherwise noted.

Mapereterwo anozivikwa Chiproto-Turuki Chituruki cheKare Chituruki Chiazeri Chikarakhanidhi Chikashikai Chiturukimani Chitatari Chikaraimu Chibhashikira Chikazakhi Kyrgyz Chiuzibbeki Chiuighuri Chisakhane

Chiyakuti

Chichuvhashi
Hukama baba, tate *ata, *kaŋ ata, apa, qaŋ baba, ata baba, ata apa, ata bowa/ata ata ata, atay ata ata, atay ata ata ota ata ağa atte, aśu, aşşe
amai, mhai, mai *ana, *ög ana, ög ana, anne ana ana, ene ana/nänä ene ana, äni ana ana, inä(y)/asay ana ene ona ana iye anne, annü, amăşĕ
mwanakomana *ogul oɣul oğul oğul oɣul, ohul oğul ogul ul uvul ul ul uul oʻgʻil oghul uol ıvăl, ul
murume *ēr, *érkek er erkek ər/erkək erkek kiši erkek ir ėr ir, irkäk er, erkek erkek erkak er er ar/arśın
musikana *kï̄ŕ qïz kız qız qɨz qïz/qez gyz qız qɨz qıð qyz kız qiz qiz kııs hĕr
munhu *kiĺi, *yạlaŋuk kiši, yalaŋuq kişi kişi kiši kişi keşe kiši keşe kisi kişi kishi kishi kihi śın
mwenga *gélin kelin gelin gəlin qalɨŋ gälin gelin kilen kelin kilen kelin kelin kelin kelin kiyiit kin
ambhuya kaynana qaynana qäynänä gaýyn ene qayın ana qäynä qaıyn ene kaynene qaynona qeyinana huńama
Nhengo dze mwiri moyo *yürek yürek yürek ürək jürek iräg/üräg ýürek yöräk üriak, jürek yöräk júrek jürök yurak yürek sürex çĕre
ropa *kiān qan kan qan qan qan gan qan qan qan qan kan qon qan xaan yun
musoro *baĺč baš baş baş baš baš baş baş baš baş bas baş bosh bash bas puś/poś
vhudzi, bvudzi *s(i)ač, *kïl sač, qïl saç, kıl saç, qıl sač, qɨl tik/qel saç, gyl çäç, qıl čač, sač, qɨl säs, qıl shash, qyl çaç, kıl soch, qil sach, qil battax, kıl śüś, hul
ziso *göŕ köz göz göz köz gez/göz göz küz kioź, goz küð kóz köz koʻz köz xarax, kös kuś/koś
tsiye *kirpik kirpik kirpik kirpik kirpik kirpig kirpik kerfek kirpik kerpek kirpik kirpik kiprik kirpik kılaman, kirbii hărpăk
zhebe; zheve; nzeve *kulkak qulqaq kulak qulaq qulaq, qulqaq, qulxaq, qulɣaq qulaq gulak qolaq qulax qolaq qulaq kulak quloq qulaq kulgaax hălha
mhuno *burun burun burun burun burun burn burun borın burun moron muryn murun burun burun murun, munnu murun
ruoko *kol qol kol qol qol qol gol qul kol qul qol kol qoʻl qol хol hul
chanza *el-ig elig el əl elig äl el alaqan alakan ilik ilii ală
munwe; chigunwe *erŋek, *biarŋak erŋek parmak barmaq barmaq burmaq barmaq barmaq barmax barmaq barmaq barmak barmoq barmaq tarbaq pürne/porńa
nzwara *dïrŋak tïrŋaq tırnak dırnaq tɨrŋaq dïrnaq dyrnak tırnaq tɨrnax tırnaq tyrnaq tırmak tirnoq tirnaq tıngıraq çĕrne
ibvi *dīŕ, *dǖŕ tiz diz diz tizle-

(to press with one's knees)

diz dyz tez tɨz teð tize tize tizza tiz tobuk çĕrśi, çerkuśśi
tsapfu *baltïr baltïr baldır baldır baldɨr ballïr baldyr baltır baldɨr baltır baltyr baltır boldir baldir ballır pıl
shoka; tsoka *(h)adak adaq ayak ayaq aδaq ayaq aýak ayaq ajax ayaq aıaq ayak oyoq ayaq ataq ura
dumbu *kạrïn qarïn karın qarın qarɨn qarn garyn qarın qarɨn qarın qaryn karın qorin qerin xarın hırăm
Mhuka horse *(h)at at at at at at at at at at at at ot at at ut/ot
mombe; n'ombe *dabar ingek, tabar inek, davar, sığır inək, sığır ingek, ingen; tavar seğer sygyr sıyır sɨjɨr hıyır sıyr sıyır sigir siyir ınax ĕne
imbwa *ït, *köpek ït it, köpek it ɨt kepäg it et it´ et ıt it it it ıt yıtă
hove *bālïk balïq balık balıq balɨq balïq balyk balıq balɨx balıq balyq balık baliq beliq balık pulă
inda *bït bit bit bit bit bit bit bet bit bet bıt bit bit bit bıt pıytă/puťă
Other nouns imba *eb, *bark eb, barq ev, bark ev ev äv öý öy üy, üv öy úı üy uy öy śurt
tent *otag, *gerekü otaɣ, kerekü çadır, otağ çadır; otaq otaɣ, kerekü čador çadyr; otag çatır oda satır shatyr; otaý çatır chodir; oʻtoq chadir; otaq otuu çatăr
chino *yōl yol yol yol jol yol ýol yul jol yul jol jol yoʻl yol suol śul
zambuko *köprüg köprüg köprü körpü köprüg köpri küper kiopriu küper kópir köpürö koʻprik kövrük kürpe kĕper
museve *ok oq ok ox oq ox/tir ok uq oq uq oq ok oʻq oq ox uhă
moto; muriro *ōt ōt od, ateş (Pers.) od ot ot ot ut ot ut ot ot oʻt ot uot vut/vot
dota *kül kül kül kül kül kil/kül kül köl kul köl kúl kül kul kül kül kĕl
mvura *sub, *sïb sub su su suv su suw su su hıw suu suv su uu şıv/şu
ngarava, hwato *gḗmi kemi gemi gəmi kemi gämi köymä gemi kämä keme keme kema keme kimĕ
nyanza *kȫl köl göl göl köl göl/gel köl kül giol´ kül kól köl koʻl köl küöl külĕ
zuva *güneĺ, *gün kün güneş, gün günəş, gün kün, qujaš gin/gün gün qoyaş, kön kujaš qoyaş, kön kún kün quyosh, kun quyash, kün kün hĕvel, kun
gore *bulït bulut bulut bulud bulut bulut bulut bolıt bulut bolot bult bulut bulut bulut bılıt pĕlĕt
starnyeredzi *yultuŕ yultuz yıldız ulduz julduz ulluz ýyldyz yoldız julduz yondoð juldyz jıldız yulduz yultuz sulus śăltăr
pasi *toprak topraq toprak torpaq topraq torpaq toprak tufraq topraq, toprax tupraq topyraq topurak tuproq tupraq toburax tăpra
hilltop *tepö, *töpö töpü tepe təpə tepe depe tübä tebe tübä tóbe töbö tepa töpe töbö tüpĕ
muti/rukuni *ïgač ïɣač ağaç ağac jɨɣač ağaĵ agaç ağaç ahač ağas aǵash jygaç yogʻoch yahach mas yıvăś
Mwari (Tengri) *teŋri, *taŋrï teŋri, burqan tanrı tanrı teŋri tarï/Allah/Xoda taňry täñre Tieńri täñre táńiri teñir tangri tengri tangara tură/toră
denga *teŋri, *kȫk kök, teŋri gök göy kök gey/göy gök kük kök kük kók kök koʻk kök küöx kăvak/koak
Adjectives refu *uŕïn uzun uzun uzun uzun uzun uzyn ozın uzun oðon uzyn uzun uzun uzun uhun vărăm
itsva *yaŋï, *yeŋi yaŋï yeni yeni jaŋɨ yeŋi ýaňy yaña jɨŋgɨ yañı jańa jañı yangi yengi saña śĕnĕ
mafuta *semiŕ semiz semiz, şişman səmiz semiz semiz simez semiz himeð semiz semiz semiz semiz emis samăr
zara *dōlï tolu dolu dolu tolu dolu doly tulı tolɨ tulı toly tolo toʻla toluq toloru tulli
chena *āk, *ürüŋ āq, ürüŋ ak, beyaz (Ar.) aq aq ak aq aq aq aq ak oq aq şură
tema *kara qara kara, siyah (Pers.) qara qara qärä gara qara qara qara qara kara qora qara xara hura, hora
tsvuku *kïŕïl qïzïl kızıl, kırmızı (Ar.) qızıl qɨzɨl qïzïl gyzyl qızıl qɨzɨl qıðıl qyzyl kızıl qizil qizil kıhıl hĕrlĕ
Manumeri motsi; poshi *bīr bir bir bir bir bir bir ber bir, bɨr ber bir bir bir bir biir pĕrre
mbiri; piri *éki eki iki iki ẹki ikki iki ike eky ike eki eki ikki ikki ikki ikkĕ
tatu; nhatu *üč üč üç üç üč uǰ, u̇č üç öč üć ös üš üč uch/u̇č üch/üç üs viśśĕ, viśĕ, viś
ina *dȫrt tört dört dörd tört derd/dörd dört dürt dört dürt tórt tört toʻrt tört tüört tăvattă
shanu *bēĺ(k) béš beş beş béš bäş beş beš biš bes beş besh/beş besh/beş bies pillĕk
tanhatu, nanatu *altï altï altı altı altï altï alty (altï) altï altï altï altï altï olti (ålti) altä alta ult, ultă, ulttă
nomwe *yéti yeti yedi yeddi jeti yeddi ýedi cide jedi yete žeti jeti yetti yetti sette śiççe
sere *sekiŕ säkiz sekiz səkkiz sek(k)iz, sik(k)iz sӓkkiz sekiz sigez sekiz higeð segiz segiz säkkiz säkkiz aɣïs sakkăr, sakăr
pfumbamwe; pfemba *tokuŕ toquz dokuz doqquz toquz doġġuz dokuz tugïz toɣuz tuɣïð toɣïz toguz to’qqiz toqquz toɣus tăxxăr, tăxăr
gumi *ōn on on on on on on un on un on on oʻn on uon vunnă, vună, vun
makumiiri *yẹgirmi yigirmi/yégirmi yirmi iyirmi yigirmi, yigirme igirmi, iyirmi yigrimi yegerme yigirmi yegerme žïyïrma ǰïyïrma yigirmä yigirmä süürbe śirĕm
makumitatu *otuŕ otuz otuz otuz otuz ottiz otuz (otuð) otuz otuz utïð otïz otuz o’ttiz ottuz otut vătăr
makumiina *kïrk qïrq kırk qırx qïrq ġèrḫ (ɢərx) kyrk (kïrk) qırq (qïrq) kïrx qïrq qïrïq kïrk qirq qirq tüört uon xĕrĕx
makumishanu *ellig älig elli ǝlli (älli) el(l)ig älli, ẹlli elli ille
makumitanhatu *altmïĺ altmïš altmış altmış (altmïš) altmïš altmïš altmyş (altmïš) altmïš altïmïš altïmïš alpïs altïmïš oltmish (åltmiš) altmiš alta uon ultmăl
makuminomwe *yẹtmiĺ yētmiš/s yetmiş yetmiş yetmiš yetmiš ýetmiş (yetmiš) ǰitmeš yetmiš/s yetmeš žetpis ǰetimiš yetmiš yätmiš sette uon śitmĕl
makumisere *sekiŕ ōn säkiz on seksen sǝksǝn (säksän) seksün sӓɣsen segsen seksen seksen, seksan hikhen seksen seksen sakson (säksån) säksän aɣïs uon sakăr vun(ă)
makumipfemba *dokuŕ ōn toquz on doksan doxsan toqsan togsan tuksan toksan, toxsan tukhan toqsan tokson to'qson (tȯksån) toqsan toɣus uon tăxăr vun(ă), tăxăr vunnă
zana *yǖŕ yüz yüz yüz jüz iz/yüz ýüz yöz jiz, juz, jüz yöð júz jüz yuz yüz süüs śĕr
churu; chiuru *bïŋ bïŋ bin min miŋ, men min müň (müŋ) meŋ min, bin meŋ mïŋ mïŋ ming (miŋ) miŋ tïhïïnča pin
Common meaning Chiproto-Turuki Old Turkic Turkish Azerbaijani Karakhanid Qashqai Turkmen Tatar Karaim Bashkir Kazakh Kyrgyz Uzbek Uyghur Sakha/Yakut Chuvash

Azerbaijani "ǝ" and "ä": IPA /æ/

Turkish and Azerbaijani "ı", Karakhanid "ɨ", Turkmen "y", and Sakha "ï": IPA /ɯ/

Turkmen "ň", Karakhanid "ŋ": IPA /ŋ/

Turkish and Azerbaijani "y",Turkmen "ý" and "j" in other languages: IPA /j/

All "ş" and "š" letters: IPA /ʃ/

All "ç" and "č" letters: IPA /ʧ/

Kazakh "ž": IPA /ʒ/

Kyrgyz "ǰ": IPA /ʤ/

Mumwe mitauro inogona kuva nehukamaEdit

Mabviro eruzivoEdit

  1. Dybo A.V. (2007). "ХРОНОЛОГИЯ ТЮРКСКИХ ЯЗЫКОВ И ЛИНГВИСТИЧЕСКИЕ КОНТАКТЫ РАННИХ ТЮРКОВ" [Chronology of Turkish Languages and Linguistic Contacts of Early Turks] (PDF) (in Russian). p. 766. Archived from the original (PDF) on 11 March 2005. Retrieved 1 April 2020.
  2. Grenoble, L.A. (2003). Language Policy in the Soviet Union. Springer. p. 10.